In het Nederlandse erfrecht is de legitieme portie een concept dat erop gericht is om bepaalde erfgenamen te beschermen tegen volledige onterving. Dit recht biedt een vangnet voor directe afstammelingen van een erflater, meestal de kinderen, zodat zij altijd aanspraak kunnen maken op een minimaal deel van de nalatenschap. Dit deel wordt de legitieme portie genoemd en kan niet zomaar worden ontnomen, zelfs niet wanneer de erflater zijn vermogen geheel aan andere erfgenamen of begunstigden zou willen nalaten.
Wat is de legitieme portie?
De legitieme portie is een wettelijk recht dat voorkomt dat directe afstammelingen, zoals kinderen, volledig onterfd worden door hun ouder(s). Dit betekent dat, zelfs als een ouder besluit om hun kind te onterven in een testament, dit kind nog steeds recht heeft op een bepaald deel van de nalatenschap. Het recht op de legitieme portie zorgt ervoor dat een kind minimaal de helft krijgt van wat het zou hebben geërfd volgens de wettelijke erfopvolging, mocht er geen testament zijn opgesteld. Dit voorkomt onrechtvaardige situaties waarin kinderen geheel zonder middelen achterblijven, ondanks dat zij recht hebben op een deel van het vermogen van hun ouder.
De legitieme portie wordt uitgedrukt in een geldbedrag en geeft geen recht op specifieke goederen uit de nalatenschap, zoals een huis of andere eigendommen. Het is dus een financieel recht dat het kind kan opeisen, ongeacht wat er in het testament staat.
Voorwaarden voor de legitieme portie
Om aanspraak te kunnen maken op de legitieme portie, moet het kind in kwestie een erfgenaam zijn die onder de wettelijke erfopvolging zou vallen. Dit betekent dat het recht op de legitieme portie alleen geldt voor directe afstammelingen, zoals kinderen, en niet voor kleinkinderen, broers, zussen of andere familieleden. Als een kind echter vooroverleden is, kunnen diens kinderen (de kleinkinderen van de erflater) wel aanspraak maken op de legitieme portie.
Daarnaast moet het kind dat aanspraak wil maken op de legitieme portie, binnen vijf jaar na het overlijden van de erflater zijn of haar claim indienen. Dit is een belangrijke voorwaarde, omdat de claim anders verjaart en het kind zijn recht op de legitieme portie verliest. Het is daarom cruciaal om snel juridisch advies in te winnen na het overlijden van een ouder, vooral als er sprake is van een testament waarin het kind onterfd is.
Hoe wordt de legitieme portie berekend?
De berekening van de legitieme portie is een ingewikkeld proces dat afhankelijk is van de omvang van de nalatenschap en eventuele schenkingen die de erflater tijdens zijn leven heeft gedaan. Om te beginnen wordt de waarde van de totale nalatenschap vastgesteld, inclusief alle activa zoals onroerend goed, beleggingen, spaargelden en andere waardevolle bezittingen. Vervolgens worden ook de schenkingen die de erflater in de tien jaar voorafgaand aan zijn overlijden heeft gedaan, bij deze waarde opgeteld. Dit wordt gedaan omdat schenkingen aan derden de nalatenschap kunnen verminderen en daardoor ook de legitieme portie van de kinderen kunnen beïnvloeden.
Een kind dat aanspraak maakt op de legitieme portie, heeft recht op de helft van wat het volgens de wettelijke erfopvolging zou hebben gekregen. Stel bijvoorbeeld dat een ouder twee kinderen achterlaat en geen testament heeft opgesteld, dan zouden de kinderen elk recht hebben op 50% van de nalatenschap. Als een van deze kinderen onterfd is, heeft dit kind recht op de helft van zijn wettelijke erfdeel, dus 25% van de totale nalatenschap, als legitieme portie.
Onterving en de legitieme portie
Hoewel een ouder in Nederland de vrijheid heeft om zijn of haar vermogen bij testament naar eigen inzicht te verdelen, kan deze vrijheid beperkt worden door het recht op de legitieme portie. Het is wel mogelijk om een kind in een testament te onterven, maar dit betekent niet dat het kind volledig buitengesloten wordt van de nalatenschap. Door aanspraak te maken op de legitieme portie kan het kind alsnog een deel van het vermogen opeisen.
Het onterven van een kind kan om verschillende redenen gebeuren. Soms is er sprake van een verstoorde familieband, waardoor een ouder ervoor kiest om zijn of haar kind geen deel van de nalatenschap toe te kennen. Andere keren kan een ouder besluiten om een groter deel van het vermogen aan bijvoorbeeld een partner of andere kinderen toe te kennen. In alle gevallen geldt echter dat de onterfde kinderen nog steeds een beroep kunnen doen op hun legitieme portie.
De rol van de executeur en de erfgenamen
Bij de afwikkeling van een nalatenschap speelt de executeur een belangrijke rol. Deze persoon is verantwoordelijk voor het beheren en verdelen van de nalatenschap volgens het testament of, bij ontbreken daarvan, volgens de wettelijke regels. Wanneer een kind aanspraak maakt op de legitieme portie, moet de executeur rekening houden met deze claim bij de verdeling van het vermogen. Dit kan betekenen dat de verdeling van bepaalde goederen of bedragen opnieuw moet worden bekeken om aan de claim van de legitieme portie te voldoen.
Ook andere erfgenamen kunnen te maken krijgen met de legitieme portie. Als een groot deel van de nalatenschap al aan andere erfgenamen is toegekend, kan het noodzakelijk zijn om een deel hiervan terug te vorderen om de legitieme portie uit te keren. Dit kan leiden tot spanningen tussen de erfgenamen, vooral wanneer het gaat om waardevolle bezittingen zoals onroerend goed of familiestukken.